College: geschiedenis van de filosofie als achtergrond van het hedendaagse denken.

Tijd: 10 colleges van begin september tot half november 1999

Docent: H.G. Geertsema

Opbouw van de colleges:

1. Inleiding: schets van het postmoderne denken
2. Parmenides
3. Plato
4. Aristotels
5. Thomas
6. Descartes
7. Verlichting
8. Kant
9. Hegel
10. Marx

Bij elk college worden er lijnen doorgetrokken naar het postmoderne denken.

Tentamenliteratuur:

Verplicht voor iedereen:

1. selectie van artikelen over postmoderne denkers (bij docent verkrijgbaar)
2. selectie uit H.G. Geertsema, Van boven naar voren (bij docent verkrijgbaar): pp 7-40, 112-164, 202-291

Verder:

Voor niet-filosofiestudenten: uit een boek over geschiedenis van de filosofie de gedeelten over de op college 2 t/m 10 besproken filosofen;

Voorbeelden:

• H.J. Störig, Geschiedenis van de filosofie
• G. van den Brink, Oriëntatie in de filosofie I en II
• Jostein Gaardner, De wereld van Sofie

Voor filosofiestudenten: enige in overleg vast te stellen ondersteunende literatuur naar eigen keuze bij de gedeelten over Kant, Hegel en Marx; eventueel oorspronkelijke teksten van deze denkers.

Tentamen:

Schriftelijk studieverslag waarin in eigen woorden de hoofdlijnen van de stof (college en literatuur) worden weergegeven, eventueel met eigen commentaar. In het studieverslag moet duidelijk zijn aangegeven welke extra literatuur is bestudeerd en hoeveel pagina’s.

Aan de hand van dit verslag wordt mondeling over de stof doorgesproken.

Aan het einde van de cursus worden er afspraken gemaakt voor de tijd waarop het tentamen wordt afgenomen. In principe vindt het tentamen plaats in de eerste 4 weken na afsluiting van de cursus.

1. College Geschiedenis van de filosofie 1: postmodern denken

I Term: postmodern

- kunst/archtitectuur: spel met verbinding van verschillende stijlen

- filosofie: Lyotard, La condition postmoderne – rapport sur le savoir (Het postmoderne weten) 1979

- algemeen: typering van onze tijd: pluralisme van levensovertuigingen, fragmentarisch levensgevoel, anti-rationalisme, individualisme.

Hegel (1770-1831)

Tekst uit: Einleitung in de Geschichte der Philosophie (nach den Vorlesungen 1823 – 1827/1828), S.87-88:

Die allgemeine Bildung der Zeit hat es zum Grundsatz gemacht: Wahres sei nicht zu erkennen. Dieser Grundsatz ist als ein groszes Zeichen der Zeit anzusehen. Deswegen geschieht es auch in der Theologie, dasz man nicht mehr in der Lehre, in der Kirche, in der Gemeinde das Wahre sucht und dasz nicht mehr ein Symbol, ein Glaubensbekenntnis darin zur Grundlage gemacht wird, sondern dasz Jeder nach seiner eigenen Überzeugung sich eine Lehre, eine Kirche, einen Glauben zurechtmacht, und dasz andererseits die theologischen Wissenschaften nur geschichtlich getrieben werden: man beschränkt sich darin auf historische Forschungen, als ob man in ihnen nichts mehr zu tun habe, als die verschiedenen Meinungen kennenzulernen, denn von der Wahrheit ist dort nicht die Rede; es sind nur subjektive Betrachtungen. Auch die Fortbildung der christlichen Lehre wird nur als ein Zusammenflusz von Meinungen angesehen, so dasz das wahre nicht das Ziel ist. – Die Philosophie fordert allerdings die eigene Überzeugung als das Letzte, absolut Wesentliche nach der Seite der Subjektivität; aber sie macht den Unterschied, ob die Überzeugung auf nur subjektiven Gründen, auf Ahnungen, Gefühlen, Anschauungen usf., überhaupt auf der Besonderheit des Subjekts beruht, oder ob sie aus der Einsicht in der Natur der Sache, in den Begriff des Gegenstandes hervorgeht. Die besondere Überzeugung des Subjekts ist nur die Meinung.

Diesen Gegensatz zwischen Meinung und Wahrheit, der sehr auffallend ist und in unserer Zeit sehr im Flor ist und sehr prononziert wird, erblicken wir auch in der Geschichte der Philosophie, z.B. schon in der sokratisch-platonischen Zeit, einer Zeit des Verderbens des griechischen Lebens, in welcher bei Plato der Unterschied zwischen ‘doxa’ und ‘epistèmè’ aufgeht. Es ist derselbe Gegensatz, den wir in der Zeit des Undergangs des römischen, politischen Lebens unter Augustus und in der Folge sehen, z.B. im Epikuräismus, als Gleichgültigkeit gegen die Philosophie, wie denn Pilatus, als Christus sagte: “Ich bin gekommen in die Welt, die Wahrheit zu verkünden”, antwortete: “Was ist Wahrheit!” Das ist vornehm gesprochen und heiszt soviel als: die Wahrheit ist etwas Abgetanes, mit dem wir fertig geworden, worüber wir schon hinaus sind; es lohnt sich nicht mehr, die Wahrheit erkennen, über die Wahrheit sprechen zu wollen.

II Drie lijnen in het postmoderne denken

A Anglo-Amerikaanse variant: wetenschapsfilosofie

Achtergrond:

- neopositivistisch wetenschapsideaal: idee van methodisch strikt bewezen wetenschappelijke kennis; kritiek op godsdienst en metafysica: jaren ’30

- Popper: falsificatie tegenover onmogelijk geachte verificatie: vooral vanaf jaren ’50

- Kuhn: geen rationeel-logische ontwikkeling van wetenschappelijke kennis maar paradigmawisselingen met sprongkarakter: jaren ’60

- Invloed van Wittgenstein: taalspelen.

Kern:

- loslaten van het onhaalbaar gebleken Cartesiaanse ideaal van methodisch afgeleide, mathematisch zekere kennis voor de empirische wetenschappen.

Vormen:

- Geldige kennisclaim op basis van praktische rationaliteit: Putnam

- sociaal constructivisme: Latour

- pragmatisme: Rorty

Evaluatie:

- positief: erkenning van betrekkelijkheid van wetenschappelijke kennis

- negatief: tendens naar relativisme

Opmerking: deze vorm van denken is vaak verbonden met een of andere vorm van naturalisme: heel de werkelijkheid is met natuurlijke middelen te begrijpen; maar vergelijk Putnam

B Franse variant: sociaal-politieke filosofie

Achtergrond:

- marxistische ideaal van rechtvaardige, klassenloze samenleving tegenover schijnvrijheid en -gelijkheid van het kapitalisme

- kritiek van Solzjenitsyn, Goelagarchipel: jaren ’60

Kern:

- afwijzen van de idee van een ‘redelijke’ samenleving (communistisch of kapitalistisch) vanwege het totalitaire karakter daarvan; einde van de grote verhalen: Lyotard

- kritiek op de rede zelf als totalitair

- kritiek op het autonome redelijke subject (vergelijk de aansluiting bij de denkers van de argwaan: Marx, Nietzsche, Freud)

- nadruk op differentie tegenover eenheid: Derrida, Irigaray.

- NB. Later nieuwe aandacht voor transcendentie: Derrida, Lyotard: niet positief kenbaar; absolute norm als negatief oordelend, niet als richtlijn voor positief handelen

Evaluatie:

- positief: kritiek op de maakbaarheid van de samenleving; aandacht voor verscheidenheid

- negatief: de weigering positief richting te wijzen voor de ontwikkeling van de samenleving, omdat iedere positief geformuleerde norm intrinsiek gewelddadig wordt geacht; problematisering van de mens als verantwoordelijk subject.

C Het postmoderne levensgevoel

- afbrokkeling van verbondenheid met tradities van zinervaring en normativiteit

- scepsis t.a.v. de zin van een redelijke verantwoording van fundamentele overtuigingen of eigen handelen

- scepsis t.a.v. grote idealen; argwaan tegenover de maatschappelijke werkelijkheid en beleving daarvan als schijn vooral i.v.m. media en politiek

- grote kwetsbaarheid voor invloed van primaire en emotionele prikkels vanwege het ontbreken van normatieve kaders en de behoefte aan redelijke verantwoording

- enerzijds cynisme en nihilisme, anderzijds vlucht in activiteiten en vermaak

- grote gevoeligheid voor en betrokkenheid bij maatschappelijke misstanden.

III Modern/Postmodern

A Kenmerken van de moderniteit:

- streven naar systematische beheersing; idee van maakbaarheid

- ideaal van vrijheid en streven naar realisering daarvan: democratie

- breuk met traditie: nadruk op vrijheid tegenover elk gezag; fundering van ethiek en recht in het kritische denken

- metafysische wending: zelfverstaan van de mens vanuit zichzelf en opvatting van de wereld als materiaal voor zelfverwerkelijking tegenover zelfverstaan binnen zinvolle orde; vrijheid als uit-huis tegenover thuis-zijn; zingeving tegenover zinverstaan; idee van een redelijke en daarom universele godsdienst

B Dezelfde kenmerken in de postmoderniteit

- argwaan tegenover technische beheersing en de idee van maakbaarheid

- argwaan tegenover ideologieën om vrijheid te realiseren

- constatering van het failliet van een redelijk gefundeerde ethiek; radicalisering van de breuk met de traditie: geen behoefte aan redelijke verantwoording; autonomie van de behoeften

- constatering van het failliet van de universele rede; ieder zijn eigen overtuiging;

- radicalisering van de ontworteling; metafysische angst; vlucht in activiteiten en vermaak

IV Relativering

- invloed van het postmoderne denken niet totaal: de werkelijkheid is meer dan gevolg van denken; wel is er het probleem van de diepere bronnen van waaruit mensen hun oriëntatie ontvangen

- blijvende invloed van het moderne denken:

- in de wetenschap en techniek: beheersing

- in de politiek: idee van de liberale democratie (Fukuyama)

- bestuur: organisatiedenken en bureaucratie

- andere vormen van kritiek op de moderniteit: herwaardering van traditie met waarheidsclaim: Gadamer, Taylor, MacIntyre

- het blijvende perspectief van het bijbelse geloof: de werkelijkheid in het teken van schepping en herschepping

2. College Geschiedenis van de filosofie (2): Parmenides

I Achtergrond/ thema

Eindigheid en oriëntatie in de werkelijkheid:

• gegevenheid van het bestaan: plaats, tijd; geboorte en dood; traditie; anderen
• contingent of verankerd: het waargenomene is alles wat er is of er is een andere werkelijkheid waarin de waargenomene is verankerd, goddelijk of anderszins; scheppingsverhalen met al of niet concurrentie tussen goden en mensen
• Parmenides: oriëntatie door het logische denken; vgl. logos tegenover mythos

II Biografisch

Tijd: ong. 500 v. C

Plaats: Elea, Zuid Italië, Magna Graecia

Overlevering: wetgever

Bron: leerdicht (fragmenten); oude filosofiegeschiedschrijving

III Denken

A Proloog

• via zonnewagen met de dochters van de zon door de poort tussen nacht en dag, bewaakt door het recht, naar het licht waar openbaring door de godin over de wegen van de kennis
• belang: openbaringskarakter van het inzicht

B Kern

• 2 wegen: zijn of niet-zijn
• het zijn kan gedacht worden, het niet-zijn niet
• hetzelfde is voor het zijn en voor het denken
• de eigenschappen van het zijn: eeuwig, onveranderlijk, ondeelbaar

C Betekenis

• ontdekking van logische grondprincipes: logische identiteit en niet-identiteit: a = a; a is niet gelijk non-a; a is gelijk aan b of aan non-b;
• toepassing van strikte logische redenering
• toepassing op de werkelijkheid:
• denken als exclusieve toegangsweg tot de werkelijkheid (logische onderscheiding; evidentie van logisch inzicht; zijnsgeldigheid van de logische redenering)
• denken als criterium voor de werkelijkheid
• kloof tussen de ware werkelijkheid en de ervaring
• het denken krijgt verlossingskarakter: uit de duisternis naar het licht; oriëntatie, verankering

IV Doorwerking

A Filosofie

1. Elementen:

• onderscheid tussen intelligibile werkelijkheid en die van de verschijnselen: noumenale en fenomenale werkelijkheid
• parallelle onderscheid tussen weten en menen
• het subjectieve van de ervaring en het 'objectieve' (Ding an sich) van het weten; vgl. invloed van de zintuigen op ons werkelijkheidsbeeld (bijv. waarneming van kleur)
• metafysica: denken gericht op de ware werkelijkheid achter of onder de ervaring; vergelijk wetenschap tegenover concrete ervaring

2 Postmoderne reactie

• afwijzing van de pretentie van het denken als toegangsweg tot de ware werkelijkheid
• problematiseren van het onderscheid tussen schijn en werkelijkheid of tussen verschijnselen en ware werkelijkheid
• Rorty: ironie als postmetafysisch: concrete ervaring - problematiseren daarvan door de metafysica – problematiseren van de verankering in de metafysica: ironie (pure contingentie)
• Putnam: uitgaan van de Lebenswelt als betrouwbaar maar niet absoluut (erkenning van transcendentie)
• afwijzen van het exclusieve van het rationele denken, plaats voor verbeelding

B Theologie

1 Elementen:

• godsleer: het absolute zijn van Parmenides wordt model voor de godsidee; vgl. Augustinus: theologie van de dichters, van de staat en van de filosofie – alleen de laatste van positieve betekenis; vgl al Xenophanes (tijdgenoot van Parmenides)
• tegenstelling tussen de God van de filosofen en de God van Abraham, Isaak en Jakob (Pascal): denken tegenover leven met
• openbaring: kennis geopenbaard door God: vergelijkbaar met door de filosofie verkregen theoretische kennis maar niet door het denken zelf bereikbaar

2 Daartegenover:

• kritiek op het filosofische godsbeeld, vgl opvatting over het lijden van God in verband met zijn liefde
• nadruk op het verhaal tegenover de leer; NB (post)moderne probleem van het werkelijkheidskarakter van het verhaal

3. Geschiedenis van de filosofie (3): Plato (427-347)

1. Biografisch

Athene; vooraanstaande familie; teleurgesteld in politiek: terechtstelling van Socrates (399), corruptie en machtsmisbruik bij oligarchie en democratie (manipulatie van het volk); wending naar de filosofie (leerling van Socrates); politieke experimenten op Sicilië.

Plato’s werken: dialogen, met meestal Socrates als gespreksleider; enkele brieven.

2. Algemene typering

Weg van het concrete naar het algemene: begrip en definitie; van de verschijnselen naar de idee; van de concrete kennis naar het theoretische schouwen. Vergelijk Nietzsches typering van het christendom als ‘Platonisme voor het gewone volk’: afwending van het aardse leven naar de hemel. Daartegenover de postmoderne tendens: terug naar het concrete, naar het aardse, naar de verschijnselen in hun complexiteit.

3. 3 Voorbeelden

A Phaedrus:

• thema: schoonheid, verliefdheid en liefde (eros)
• aanleiding: de eros in de relatie van Socrates en zijn leerlingen: positieve betekenis van verliefdheid?
• strekking: ware schoonheid is niet lichamelijk, maar: niet vergankelijk, niet veranderlijk, niet veelvormig; alleen door het intellect te kennen; vergelijk: idee, ideaal, geestelijk
• gebruik van mythe ter verduidelijking: Preëxistente ziel die langs het hemelgewelf vliegt; beeld van de zielewagen, gestuurd door het verstand, getrokken door geestkracht en zinnelijkheid: het verstand wil omhoog, de zinnelijkheid naar het aardse; gevolgen voor het aardse bestaan: gerichtheid op het hogere bij enkelen, op het zinnelijke bij de meesten
• belangrijke elementen:
• hoogste deel van de ziel verwant met de goden
• ware kennis en bestemming van de mens is intellectueel, 'geestelijk'.

B De Staat

• thema: recht en macht
• aanleiding: politieke situatie in Athene en discussie over de vraag: wat is recht? bepaalt de macht van de sterke wat recht is?
• strekking: macht moet bepaald worden door (kennis van) recht; daarom: betoog over het ware kennen als kennen van de idee
• gebruik van de grotgelijkenis ter verduidelijking: kennen in de concrete werkelijkheid vergelijkbaar met het zien van schaduwen van afbeeldingen van echte voorwerpen en mensen; intellectuele kennen van de ideeën als kennen van de echte werkelijkheid
• belangrijke elementen:
• concrete werkelijkheid te begrijpen vanuit de werkelijkheid van de ideeën (participatie)
• bestemming van de mens in het schouwen van de ideeën maar roeping om vandaaruit vorm te geven aan het bestaan hier (filosofen moeten regeren; de bevrijde gevangenen terug naar de grot, waar ze uitgelachen worden)

C Symposium

• thema: schoonheid
• vorm symposium; betekenis van de profetes Diotima
• de weg: van de schoonheid in het concrete naar die van het algemene (concrete lichamen, ‘het’ lichaam), naar de niet-lichamelijke schoonheid in de ziel, instellingen, wetten; van hier naar het eigenlijke doel:

"een Schoonheid die eeuwig is, die niet ontstaat en vergaat, niet toeneemt en afneemt, die niet betrekkelijk is – in het ene opzicht mooi en in het andere lelijk -, die geen tijd kent en geen relatie … Men moet zich haar voorstellen als op zichzelf, enkelvormig en eeuwig, en al het andere, alle mooie dingen, als deelhebbend aan haar …"

• het doel:

"Meen je dat het leven weinig waard wordt wanneer een mens in die richting kijkt en dat beschouwt met het orgaan waarmee men het moet beschouwen, en daarmee samen is? Komt het niet bij je op dat het hem daar en daar alleen, gegeven zal worden, wanneer hij het Schone ziet met het orgaan waarmee het te zien is, voort te brengen – geen schijnbeelden van deugd, maar ware deugd, omdat hij met de Waarheid – met het ware Zijnde – in contact is? En wanneer hij dan ware deugd heeft voortgebracht, dat hij dan door de Godheid geliefd wordt en, zo ooit enig mens, onsterfelijk?"

1. Samenvatting in enkele punten

A Relatie tot Parmenides

• duidelijke aansluiting wat betreft opvatting van de ware werkelijkheid: onveranderlijk, eeuwig, een
• tegelijk: nuancering wat betreft de ware werkelijkheid: ook verscheidenheid (van ideeën) en wat betreft de wereld van de verschijnselen: heeft een eigen bestaan door deelhebben aan de ideeën, is van daaruit te verklaren

B Kennis en werkelijkheid

• ware werkelijkheid is die van theoretische denken: het algemene tegenover het concrete; vgl. Socrates en het zoeken naar begripsmatige kennis: wat is moed, recht enz; tekort van voorbeelden, moeite van sluitende definitie; de weg van de dialectiek naar het intellectuele zien
• door gerichtheid op het algemene, onveranderlijke, verklaring van de mogelijkheid van kennis: deze moet immers blijvende geldigheid hebben
• tegelijk verklaring van de verschijnselen: de dingen zijn wat ze zijn door het deelhebben aan de idee; vergelijk: waardoor zijn alle paarden paard?
• ook fundering van de norm: gerechtigheid tegenover de praktijk van de politiek; norm kan alleen als zodanig verstaan worden als ze transcendent is aan de feitelijke praktijk

C Antropologie

• bestemming van de mens niet in de concrete wereld maar in een hogere
• onderscheid tussen het materiële lichaam en de niet-materiële ziel met 3 delen: het zinnelijke dat aangetrokken wordt door het materiële, de geestkracht en het verstand of intellect; dit laatste behoort de leiding te hebben.

5 Doorwerking en reactie

Kennis en werkelijkheid vanuit Plato

• theoretische of wetenschappelijke kennen als eigenlijke kennen gericht op het algemene via definitie en begrip; hierdoor in principe toegang tot de echte werkelijkheid;
• bestaande van de echte werkelijkheid als gegeven voor het denken; het wezen van de dingen staat op zichzelf en wordt als zodanig ‘gezien’ (visuele metafoor voor het theoretisch kennen (Rorty)); zowel deze werkelijkheid als het daarop gerichte denken staan in principe boven de betrekkelijkheid van het tijdsverloop; vgl. ‘God’s Eye Point of View’ (Putnam)
• ideaal van het theoretische leven tegenover het concrete handelen

Daartegenover vanuit postmoderne denken

• aanwijzen van het gewelddadige van het 'algemene' ten opzichte van de concrete verscheidenheid van de werkelijkheid
• werkelijkheid bestaat niet op zichzelf, maar altijd in relaties: onontkoombaarheid van de subjectiviteit; afwijzen van ‘de pretentie van het ‘presente denken
• soms primaat van het handelen tegenover het kennen; het laatste is dan onderdeel van het handelen
• voorbeeld: het 'ideale schilderij': nastrevenswaardig hoewel onbereikbaar of verwerpelijk ideaal?

6 Plato, het christendom en Nietzsche

• kernvraag: is Nietzsches typering van het christendom: Platonisme voor het volk terecht?
• de transcendente gegevenheid van normen:
• gemeenschappelijkheid tussen Plato en het christendom
• onderscheid tussen het 'algemene' van de idee bij Plato en de aard van het bijbelse gebod, vgl. Buber ‘Weisung’
• invloed van het Platoonse denken op de christelijke traditie
• de houding tegenover het aardse leven:
• onderscheid tussen Plato en het bijbelse geloof: de aardse werkelijkheid als Gods schepping; ontwikkeling van Oude Testament naar Nieuwe Testament; de verwachting van een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, niet de verlossing van de aarde naar de hemel
• invloed van het Platoonse denken op de christelijke traditie; vgl. waardering van lichamelijkheid en seksualiteit; betekenis van ‘niet maar doen wat in je opkomt’; tegelijk Jezus: het kwaad zit in ons hart, niet in de zintuiglijkheid of het materiële
• het theoretische levensideaal:
• Bijbelse levensideaal is niet theoretisch (prioriteit van theoretisch kennen tegenover handelen) vgl. liefdegebod; wel legitieme van visio Deï (Augustinus): zien in plaats van geloven
• opnieuw: invloed van Platonisme in de christelijke traditie
• in hoeverre staat de levenskunst van Nietzsche dichter bij het theoretische ideaal van Plato dan het liefdegebod van het christelijk geloof? Vgl. het onderscheid bij Kierkegaard: het esthetische leven, het ethische leven en het religieuze leven; vallen Plato en Nietzsche niet beide onder het esthetische levensideaal, met dit belangrijke verschil dat Plato’s esthetisch genieten dat van het schouwen is en Nietzsche het scheppende vooropstelt?

4. Geschiedenis van de filosofie (4): Aristoteles en Thomas

1. Thema

De verhouding tussen theologie en filosofie of tussen christelijk geloof en (theoretisch) denken: in hoever bepaalt de verbinding van geloof/theologie met filosofie de opvatting van het geloof zelf.

Wat betekent in dit verband de kritiek van het postmoderne denken. Vgl. de verbinding van het denken van het zijn bij Parmenides met het denken over God in de christelijke theologie; de plaats van het algemene en de idee van het Goede bij Plato en de invloed van het neoplatonisme (Augustinus).

2. Aristoteles (384-322)

• biografisch: leerling van Plato (368-348); leermeester van Alexander de Grote (343-336); stichter van eigen school: het Lyceum;
• veelheid van gebieden: metafysica of theologie (leer van de eerste beginselen en het hoogste zijn), logica (analyse van geldige en ongeldige redeneringen), natuurwetenschappen (fysica en biologie; nadruk op waarneming), politiek en ethiek, esthetica;
• bronnen: collegeaantekeningen, dialogen niet bewaard: mogelijk ander accent (A.P.Bos)
• kennis en werkelijkheid:
• geen dubbele werkelijkheid: algemene in het concrete
• geen kennis door herinnering maar van de ervaring naar wetenschap
• primaat van het algemene: antwoord op het waarom
• 4 oorzaken als verklaring: causa formalis/essentialis, causa materialis, causa efficiens, causa finalis; vgl vo