• Discussie over het functioneren van de democratie i.v.m. probleem van normen en waarden en de ‘calculerende burger’

Opzet:

• Het probleem. N.a.v. Fukuyama, Het einde van de geschiedenis en de laatste mens (1992).

• De achtergrond van het probleem
• De mogelijkheid van een alternatief
• De verhouding van rechtsstaat en democratie als illustratie

• stelling:
• deze samenlevingsvorm lijdt niet aan een innerlijke spanning waardoor zij noodzakelijk uiteen moet vallen;
• problemen:
• te weinig gelijkheid, waardoor sommigen zich onrecht gedaan voelen,
• te veel gelijkheid, waardoor anderen zich in hun individuele ontplooiing geremd voelen;
• deze spanningen zullen praktisch worden opgelost, omdat er geen alternatief aanwezig is en beide groepen bij het huidige systeem belang hebben.

• kenmerk:
• tegen het postmoderne denken: constatering van een universele ontwikkeling bepaald door vooruitgang;
• aansluiting bij Hegels geschiedfilosofie via Kojève.

• commentaar:
• visie sterk eurocentrisch, gaat voorbij aan wat er leeft in de islamitische wereld.
• latere publicaties van Fukuyama geven nuancering
• beperking tot het probleem van de relatie tussen individu en gemeenschap.

• probleem:
• de liberale democratie construeert de samenleving vanuit het individu en zijn eigenbelang
• daardoor wordt het gemeenschapsbesef dat voor het functioneren van de samenleving nodig is steeds meer ondermijnd.
• m.a.w. wel een innerlijke spanning en tegenspraak

• oorzaken:

• individualisering:

• de individuele mens met zijn belangen staat voorop
• verantwoordelijkheid binnen een gemeenschap gaat uit boven het eigenbelang en kan moeilijk van daaruit geconstrueerd worden.

• voorbeelden:
• het gezin; dit is een gemeenschap die van groot belang is voor de overdracht van waarden en normen; vanuit het gezichtspunt van het eigenbelang van de ouders is er echter een probleem: de vruchten van hun inspanning om hun kinderen waarden en normen bij te brengen worden vooral door anderen geplukt; de gevraagde inspanning staat daarom niet in een reële verhouding met de eigen baten. In de praktijk betekent dit: hoge echtscheidingspercentages, gebrekkig ouderlijk gezag, vervreemding van kinderen ten opzichte van hun ouders en de samenleving als geheel.

• het milieu: ook de zorg en verantwoordelijkheid voor het milieu is niet afleidbaar uit het individuele eigenbelang; het gaat immers om het behoud van de natuur op zich en om de leefmogelijkheden van toekomstige generaties.

• rationalisering

• gelijkheid: vanuit het liberale denken met zijn uitgangspunt in het individu moet iedereen gelijk behandeld worden (principe van universele gelijkheid).
• daartegenover: het beperkte karakter van gemeenschappen: zij maken onderscheid tussen de leden van de gemeenschap en anderen.
• door de idee van universele gelijkheid verliezen gemeenschappen hun fundament: de verantwoordelijkheid binnen een gemeenschap mag eigenlijk niet anders zijn dan die naar buiten.

• meer abstract geformuleerd, waarbij rationalisering en individualisering worden gecombineerd: de bestaande samenlevingsvormen moeten rationeel worden geconstrueerd uitgaande van het individu en zijn belangen. Daardoor verdwijnt echter de mogelijkheid van op traditie gebaseerde gemeenschappen en de daarmee verbonden waarden van loyaliteit en zelfopoffering.

• toenemende differentiatie in de samenleving:

• de contacten tussen de mensen spelen zich steeds meer af binnen heel verschillende groepen, mee door de mobiliteit; vgl. werk, sport, wonen, verenigingen, ontspanning, politieke vereniging enz.
• daardoor worden de traditionele gemeenschappen waarin wonen, werken, religieuze verbondenheid in belangrijke mate samenvielen, ondermijnd.

• Opvallend is dat Fukuyama het probleem duidelijk signaleert - het bovenstaande is ontleend aan zijn boek - maar geen echte oplossing aanreikt.
• De oplossing wordt gezocht via Hegel en de idee van individuele erkenning.

• Enerzijds wordt daarbij een idee van zedelijkheid geïntroduceerd die als zodanig vreemd is aan het uitgaan van het individu (erkenning op basis van zedelijk gedrag introduceert een norm die niet uit het individu zelf kan worden afgeleid). Bovendien heeft het streven naar erkenning niet als zodanig reeds betrekking op zedelijke waarden (vgl. het streven naar erkenning door prestaties die juist tegen de norm ingaan).
• Anderzijds mist Fukuyama de Hegeliaanse idee van de absolute geest die als zodanig boven het individu uitgaat en zich manifesteert in de verschillende gemeenschapsvormen (voor Fukuyama is deze weg afgesloten vanwege haar marxistisch/communistisch vervolg). In zijn latere boek Trust. The social virtues & the creation of prosperity (1995) wordt het probleem niet meer genoemd en zonder meer van het fungeren van het gemeenschapsbesef uitgegaan.

• samenvatting van het probleem:
• de moderne samenleving wordt bepaald door individualisering, rationalisering en differentiatie;
• zij moet deze grondbeginselen versterken omdat zij daaruit voorkomt
• deze beginselen ondermijnen echter steeds sterker het gemeenschapsbesef waarvan zij voor haar functioneren afhankelijk is.
• om dit gemeenschapsbesef te versterken moet de moderne samenleving daarom tegen haar eigen uitgangspunten ingaan.
• gemeenschappen zijn traditioneel gegroeid en niet voortgekomen uit rationele constructie of op die wijze te begrijpen; zij vertegenwoordigen normen die boven het individuele eigenbelang uitgaan; vanwege hun traditionele omvattende karakter lijken zij ook in strijd met de differentiatie in de samenleving.
• gevolg: innerlijke spanning tussen de grondbeginselen en de bevordering daarvan en de noodzaak van een tegenbeweging vanwege de noodzaak van gemeenschapsbesef; aan deze spanning zou de liberale democratie te gronde kunnen gaan.
• Vergelijk:
• Robert N. Bellah c.s. over het functioneren van de Noord-Amerikaanse democratie, die een soortgelijke spanning constateren:

• Habits of the Heart;
• Individualism and commitment in American life.

• kritische en pessimistische stemmen over het functioneren van de democratie
• ontwikkeling naar technocratie en bureaucratie i.p.v. democratische besluitvorming i.v.m. oplossing van samenlevingsproblemen

• Vraag: is deze spanning oplosbaar?

• kern:
• traditioneel verstaat de mens zichzelf in relatie tot een gegeven zinvolle samenhang, waarvan hij zelf deel uitmaakt;
• voor de moderne tijd is typerend de idee van het 'self-defining subject' en een werkelijkheid zonder intrinsieke zin of betekenis.
• m.a.w. traditioneel verstaat de mens zichzelf in relatie tot voor hem gegeven normen en waarden,
• de moderne mens ziet zichzelf als autonoom, zelf de bron van waarden en normen, van zingeving, en de wereld als materiaal daarvoor, zonder van tevoren gegeven zin en betekenis.

• toelichting met 2 voorbeelden:

• vrijheid:
• de klassiek Griekse wereld: vrijheid als thuis-zijn in een vertrouwde omgevingv bepaald door gegeven normen;
• de moderne tijd: vrijheid als uit-huis zijn in een vreemde wereld; met de mogelijkheid deze wereld te ontdekken, te veroveren, er zelf vorm aan te geven en zelf de normen te bepalen. Het self-defining subject is op deze wijze vrij in een vreemde, nog te ontdekken en te veroveren wereld waaraan het zelf zin en betekenis moet verlenen en waarbinnen het zelf de normen kan bepalen.

• zin:
• christelijke traditie:

• de werkelijkheid heeft zin en betekenis omdat zij schepping is van God;
• het beeld van een boek gebruikt voor natuur (en geschiedenis) met de implicatie dat het boek betekenis heeft omdat het door een auteur is geschreven.

• moderne werkelijkheidsopvatting:

• zin en betekenis van de werkelijkheid resultaat van subjectief-menselijke zingeving; als zodanig heeft de buitenmenselijke werkelijkheid geen zin of betekenis.
• vergelijk een 'tekst' die het resultaat is van een aap die een tijd achter een tekstverwerker heeft gezeten (vgl. tijd en toeval).
• deze tekst kan worden geanalyseerd op regelmatigheden wat betref voorkomen van bepaalde letters of lettergroepen;
• er kunnen op grond daarvan zelfs voorspellingen worden gedaan,
• maar de tekst heeft geen intrinsieke betekenis; wie er een gedicht in vindt, projecteert deze betekenis in de tekst.

N.B. Ik ga voorbij aan de reactie van bijvoorbeeld de Romantiek; ook aan de nuanceringen die nodig zijn. Het gaat om een grondgedachte.

• Gevolgen

• Zinprobleem:

• de werkelijkheid buiten het subject heeft een neutraal karakter, geen intrinsieke kwaliteit, zij wordt mechanistisch opgevat;
• is het menselijk subject in staat aan deze wereld zin te verlenen? (vgl. college 7)
• Habermas' grote werk Theorie des kommunikativen Handelns gaat over dit probleem.

• Normprobleem vgl. Hobbes (1588-1679):

• traditionele opvatting van de staat: deel van een zinvolle, normatieve orde,
• daartegenover reconstructie (eigenlijk van heel de menselijke samenleving) vanuit mensen als individuele elementen met bepaalde eigenschappen en behoeften;
• kernbegrip: beweging; in de staat/samenleving gaat het om beweging door menselijke hartstochten
• enerzijds het streven naar macht; vandaar 'oorlog van allen tegen allen';
• anderzijds angst (om te sterven, vrees voor eigen veiligheid, wantrouwen)
• op grond hiervan afleiding van een 'redelijke natuurwet': om aan de oorlog van allen tegen allen te ontkomen moeten mensen vrede nastreven; dat kan door ter wille van eigen overleven en veiligheid afstand te doen van het natuurlijke 'recht' (als feit niet als norm) op alle dingen en genoegen te nemen met zoveel vrijheid als ook aan anderen wordt toegestaan op voorwaarde dat zij ook van dezelfde rechten afstand doen.
• op deze wijze kunnen de wetten van de staat gereconstrueerd worden door uit te gaan van de feitelijke mens en zijn eigenschappen vanuit diens primaire doel: te overleven. Zoals Descartes door zijn afbraak-opbouwmethode de materiele werkelijkheid van intrinsieke kwalitatieve betekenis ontdoet, zo doet Hobbes dat met de samenleving: wetten worden afgeleid uit feitelijke eigenschappen van de mensen en het daarmee verbonden doel van overleven.

• gevolg normprobleem:
• uitgangspunt is het eigenbelang; op grond daarvan worden verdragen gesloten (contracttheorie);
• probleem: waarom zou iemand zich aan dit contract houden in situaties dat het niet langer voordeel voor hem met zich brengt?
• Hobbes verdedigt fel het zich moeten houden aan gesloten verdragen;
• Spinoza erkent: als het voordeliger is het verdrag niet te houden, moet je zo handelen.
• conclusie: het lukt niet de norm aan het eigenbelang te ontlenen (vgl. de 'calculerende burger').

Kern:

• als de door Taylor beschreven wending de oorzaak is van het probleem van individu en gemeenschap (de hypothese) dan kan een oplossing alleen worden gevonden
• als opnieuw wordt uitgegaan van de werkelijkheid als een gegeven zinvolle samenhang die als zodanig ook bepalend is voor het zelfverstaan van de mens.;
• als normen en waarden weer als in principe gegeven worden erkend (a);
• de vraag die daarbij komt is of dit mogelijk is zonder in strijd te komen met de kenmerken van de moderne tijd: individualisering, rationalisering en sociale differentiatie (b).

Uitwerking t.a.v. de gesignaleerde problemen:

• zinprobleem:
• aangetoond moet kunnen worden de fundamentele gegevenheid van de zin in de werkelijkheid, hoezeer deze zin ook voor haar uitwerking is aangewezen op menselijke vormgeving (vgl. college 7).

• argumentatie hiervoor:

• Wij ervaren ons menszijn primair in een verscheidenheid van kwalitatieve relaties zoals die van recht, arbeid, onderwijs, ouders-kinderen, gemeenschappelijke geloofsovertuiging, culturele relaties van taal en gewoonten, enz.
• deze relaties kunnen niet worden begrepen als middelen ter realisering van met de mens gegeven doeleinden vanwege zijn feitelijke eigenschappen. De mens bestaat van meet af in allerlei relaties, ook al gaat hij er niet in op. Zij zijn met het menszijn gegeven en hebben alle een eigen kwalitatief karakter.
• zij zijn daarom ook niet herleidbaar tot macht, hoezeer machtsstreven ook de vormgeving van deze relaties en de daardoor bepaalde instituties in de praktijk bepaald heeft. Zij kunnen daaruit niet echt worden begrepen, ook niet in hun feitelijk functioneren: dit kan alleen verstaan worden als hun kwalitatieve betekenis gepostuleerd wordt, ook als de praktijk daartegenin gaat.

• normprobleem:

• noodzaak van uiteindelijke gegevenheid van normen
• argumentatie hiervoor:

• normatieve bepaaldheid is de keerzijde van het kwalitatieve; van alle typisch menselijke relaties geldt het samengaan van het kwalitatieve en het normatieve; daarom is het onmogelijk uit te gaan van een puur feitelijk gegeven, met afzien van normativiteit, wil de menselijke samenleving als menselijke samenleving begrepen kunnen worden.
• Vgl. een huwelijk: de belofte van trouw, zorg en respect voor elkaar is constitutief voor de huwelijksrelatie; de kwaliteit van deze relatie is afhankelijk van het zich inzetten voor de realisering van de huwelijksbelofte.
• Evenals het kwalitatieve is het normatieve dus voor de mens in principe gegeven.

• kan op deze wijze nog recht gedaan kan worden aan de kenmerken van de moderne tijd: differentiatie (en integratie), individualisering (en emancipatie) en rationalisering (vgl. wetenschap en techniek).

• De kenmerken als zodanig:

• differentiatie:

• voorbeeld van gezin en werk, woonplaats en werk, kerk en staat;
• door differentiatie ontstaan ook nieuwe verbanden zoals sport-, beroeps-, bedrijfs-, politieke verenigingen enz.
• differentiatie gaat daarom samen met integratie, maar volgens andere lijnen dan tevoren.

• individualisering:

• gevolg van differentiatie: de mogelijkheid van grotere vrijheid in individuele keuzes, zoals t.a.v. beroep, geloofsgemeenschap, sport enz.
• daarmee verbonden: het toenemen van verantwoordelijkheid: eigen keuzes, minder afhankelijkheid.
• daarnaast: emancipatie als grotere (keuze)vrijheid i.v.m. gezagsverhoudingen

• rationalisering:

• wetenschap en techniek i.v.m. de vormgeving aan de moderne samenleving, deels met gebruik van de methode zoals door Descartes aangegeven.
• daartoe behoort ook de moderne organisatiewetenschap en haar toepassing.

• De kenmerken gezien vanuit de Taylorwending:

• differentiatie en integratie

• verstaan als aanpassing aan of ingaan op nieuwe omstandigheden.
• middelen om doeleinden van mensen als individuen te realiseren.
• de nieuw ontstane verbanden hebben geen intrinsiek eigen karakter, maar worden bepaald door hun doelmatigheid.
• Voorbeeld: als de staat vooral voor economische doeleinden kan worden ingezet en van daaruit gericht, zijn daartegen geen principiële bezwaren.
• Als bepaald door hun instrumenteel karakter vormen de nieuwe verbanden ook geen gemeenschappen.
• Problemen: fragmentatie, verlies aan gemeenschap, opportunisme.

• individualisering en emancipatie:

• uitgegaan wordt van het individu en zijn feitelijke eigenschappen, wensen en verlangens;
• emancipatie wordt nagestreefd vanuit het 'autonome' individu.
• probleem: ontbreken van een duidelijke grondslag voor normen die boven de wensen en de vrijheid van het individu uitgaan.

• rationalisering:

• wetenschap en techniek hebben vooral een instrumenteel karakter; zij dienen de beheersing van de werkelijkheid vanuit het individu;
• tegelijk ontdoen zij de werkelijkheid van haar intrinsiek kwalitatief en normatief karakter.
• probleem: verlies aan zinervaring.

• gevolg: 2 hoofdproblemen:

• de genoemde spanning tussen ondermijning van gemeenschapsbesef en de daarmee gegeven verantwoordelijkheid en de noodzaak dit gemeenschapsbesef weer te versterken omdat de genoemde kenmerken het functioneren van de gewenste samenleving ondermijnen.

• wat aanvankelijk als instrumenteel gezien wordt ter realisering van bepaalde doeleinden blijkt zich te verzelfstandigen en zich zo tegen de individuele mens te keren (vgl. Habermas in het genoemde boek over de autonomie van de subsystemen van politiek en economie: de bureaucratie en de markt en hun invloed op de leefwereld van het communicatieve handelen).

• De kenmerken gezien vanuit het alternatief:

• differentiatie en integratie:

• nieuwe verbanden die een zelfstandig karakter krijgen hebben een intrinsiek eigen kwalitatief karakter, omdat zij betrekking hebben op relaties tussen mensen met een eigen aard.
• Vgl. kerk, staat, gezin, school, bedrijf, maar ook allerlei verenigingen met een bepaalde doelstelling.
• Dit eigen karakter brengt ook een eigen normativiteit met zich mee.
• Als vormgeving aan menselijke relaties kunnen nieuwe verbanden ook het karakter van gemeenschap krijgen in een bepaalde zin. Vanwege de intrinsieke kwaliteit en normativiteit worden zij immers niet gedacht vanuit het individu als zodanig, maar hebben zij steeds een het individu overstijgend karakter met een daarmee gegeven verantwoordelijkheid.
• omdat mensen bestaan in relaties betekent dit tegelijk een mogelijkheid van menselijke ontplooiing.
• Gevaar: miskenning van het kwalitatief/normatieve en gebruik voor eigen doeleinden, miskennen van verantwoordelijkheid, domineren van het ene verband over het andere (vgl. idee van soevereiniteit in eigen kring in sociale zin!).

N.B. In deze benadering wordt dus niet gedacht in termen van individu en totaliteit . Behalve aan het individu wordt ook recht gedaan aan de gegevenheid van allerlei gemeenschappen met hun eigen karakter. Gelijkheid betekent nu dat niet alleen de individuen maar ook de verschillende verbanden binnen de rechtsstaat dezelfde rechten en mogelijkheden van ontplooiing hebben: de ene bevolkingsgroep wordt als zodanig niet bevoordeeld boven de andere, idem t.a.v. bedrijven, geloofsgemeenschappen, onderwijsinstellingen, gezinnen, enz.

• individualisering en emancipatie:
• het gaat om een ontwikkeling waarin de individuele ontplooiingsmogelijkheden steeds groter worden maar intrinsiek verbonden met de daarmee gegeven verantwoordelijkheid.
• Ontwikkeling van de eigen mogelijkheden is nooit los van kwalitatieve en normatieve samenhangen.
• Gevaar: losmaken van individuele ontplooiing van dragen van verantwoordelijkheid en van plicht tot verantwoording in relatie tot gegeven normativiteit, het zich opstellen tegenover de gemeenschap of het ondergeschikt maken daarvan aan eigen doeleinden in plaats van de eigen ontwikkeling te zien in relatie tot de ontwikkelingsmogelijkheden van anderen.

N.B. Van hieruit kan in principe ook voor het probleem van de verhouding van vrijheid en gelijkheid een oplossing worden gezocht; vgl. de toepassing door Calvijn van Paulus' beeld van het lichaam van Christus met zijn verscheidenheid van leden ten dienste van elkaar op het functioneren van de samenleving: vrijheid en de daarin meekomende ongelijkheid gaat niet ten koste van maar staat in dienst van de ander.

• rationalisering:

• wetenschap en techniek niet als vervanging van de voorwetenschappelijke kennis met haar betrokkenheid op gegeven zin, maar als ontsluiting en heling daarvan.
• Structurele analyse en beheersing in wetenschap en techniek worden altijd teruggekoppeld op de integrale werkelijkheidservaring met haar kwalitatief en normatief karakter.

• gevolgen voor de 2 hoofdproblemen:

• voor versterking van verantwoordelijkheidsbesef behoeft niet te worden teruggegaan naar een voormoderne gemeenschapsbeleving
• er kan verwezen worden naar de met de nieuwe situatie gegeven normativiteit en de mogelijkheden van nieuwe gemeenschapsverbanden:

• de verbanden hebben als zodanig niet een neutraal instrumenteel karakter maar worden bepaald door hun kwalitatieve eigen aard en daarmee gegeven normativiteit.
• zij zijn niet onttrokken aan de menselijke verantwoordelijkheid, maar doen daarop juist een groter beroep.

Opmerkingen:

• Met deze andere analyse van de kenmerken van de moderne tijd zijn natuurlijk niet haar problemen opgelost.
• Enerzijds heeft het Descartes/Hobbesdenken een grote invloed gehad op het denken in en de vormgeving aan de moderne samenleving, anderzijds zullen het kwaad en de gebrokenheid zich altijd op de een of andere wijze manifesteren. Een andere theoretische analyse lost dit niet op.
• Maar dit neemt de betekenis van het ontwikkelen van een theoretisch alternatief niet weg. Enerzijds kan op deze wijze duidelijk worden dat de gangbare analyse zelf geen recht doet aan de feitelijke ontwikkeling: elementen van de alternatieve analyse behoren tot de werkelijkheid van de samenleving zelf, zijn er in zekere zin zelfs het postulaat van. Anderzijds kan de alternatieve analyse helpen wegen te wijzen om ook praktisch problemen op te lossen. Juist daarvoor is het belangrijk dat bij aanwezige elementen in de praktijk van de samenleving kan worden aangesloten (Vgl. opnieuw R.N. Bellah c.s. in Habits of the Heart : de taal die mensen gebruiken om hun normen en doelenden te verwoorden blijkt niet adequaat te zijn ten opzichte van de normen die zij werkelijk hanteren).

De verhouding van rechtsstaat en democratie

• De begrippen:
• Rechtsstaat:

• zowel overheid als burgers zijn gehouden aan de wet
• de wetgeving staat onder niet-willekeurige rechtsbeginselen

• democratie;

• de eindverantwoordelijkheid voor de wetgeving en voor het functioneren van de uitvoerende macht ligt bij de burgers via regelmatige vrije verkiezingen

• het probleem:
• democratische rechtsregels zijn op zich geen garantie voor het handhaven van de rechtsstaat:
• meerderheidsbesluiten kunnen minderheden onderdrukken: vgl. het democratisch aan de macht komen van Hitler e.a.
• Voorwaarde voor een oplossing:
• het functioneren van de democratische regeringsvorm staat onder normen van de rechtsstaat
• daarvoor nodig: onderscheid tussen rechtsstaat en democratie.
• Vraag:
• Kan dit onderscheid principieel gemaakt worden vanuit de eerder geschetste opvatting van de ‘liberale democratie’?
• Vgl.:

• Uitgaan van het individu en het daaraan verbonden normprobleem
• Opvatting van de democratie als mogelijkheid voor groepsbelangen op te komen i.p.v. inzet voor het publieke belang vanuit een normatieve opvatting over de samenleving
• Feitelijke ontwikkeling naar nadruk op een procedurele benadering i.p.v. vanuit inhoudelijke rechtsopvattingen (?)

• Voorwaarde voor het onderscheid lijkt te zijn de erkenning van rechtsnormen – de rechten van de mens – als uiteindelijk gegeven
• M.a.w. de erkenning van een gegeven normatieve orde tegenover de constructie daarvan vanuit de feitelijke behoeften en verlangens van individuen.

Opmerking

• De kracht van het liberale denken ligt in
• het vruchtbaar maken van de gerichtheid op eigenbelang voor de dynamische ontwikkeling van de samenleving: het principe van ‘de markt
• ‘voor het tegengaan van de negatieve gevolgen hiervan is een sterke staat nodig
• anders zal de dynamiek van het eigenbelang zichzelf verteren
• gevolg: spanning tussen markt en politiek
• probleem: kan de moderne staatsopvatting zelf nog een beroep doen op inhoudelijke normen die boven het individuele eigenbelang uitgaan?

Daartegenover:

• idee van verantwoordelijkheid (soevereiniteit) in eigen kring: de eigen kwalitatieve en normatieve aard van de verschillende samenlevingsverbanden
• het publieke karakter van de staat als overheid en onderdanen omvattend: beide zijn op eigen wijze verantwoordelijk voor het goed functioneren van de rechtsorde als publiek belang

Inleiding: probleem, typering in 3 hoofdpunten, opzet: